Verblijf in de ruimte zet astronauten aan het denken over levensvragen

Duizenden kilometers boven de aarde cirkelen zes astronauten in banen om de aarde. ‘Orbits’ heten die omloopbanen, en elke dag maakt het internationale ruimtestation (ISS) er grofweg zestien.

Al rondcirkelend zien de astronauten het ene continent ontwaken, een ander baden in het volle daglicht en nog weer een ander in ijltempo de nacht in glijden. Terwijl ze zich zwevend en tollend door het ruimtestation bewegen –intussen sportend, wetenschappelijk onderzoek uitvoerend of observaties doorgevend aan de aarde– zijn hun mijmeringen, verlangens en angsten nooit ver weg.

De Britse romanschrijver Samantha Harvey schreef er een ingetogen en tot nadenken stemmend boek over. Eind 2024 won ze met ”Orbital” –in het Nederlands vertaald als ‘In orbit’– de Booker Prize, een van de meest prestigieuze literatuurprijzen ter wereld.

In gestileerde zinnen beschrijft Samantha Harvey trefzeker de dingen die de astronauten bezighouden

Er is weinig wervelends aan de eindeloze omloopbanen die de astronauten van het ruimtestation –twee Russen, een Japanse, een Italiaan, een Amerikaan en een Brit– dagelijks maken. De miljoenen kilometers die ze afleggen mogen misschien spectaculaire uitzichten en –wellicht– baanbrekende nieuwe inzichten opleveren, spannend wordt het nooit. De duizenden zonsopkomsten en -ondergangen die ze zien –elke dag zijn ze getuige van meerdere– veranderen daar niets aan.

Wat wél wervelt in ‘In orbit’ zijn de gedachtewerelden van de astronauten en de taal die Harvey daaraan geeft. In gestileerde zinnen beschrijft ze trefzeker de dingen die de astronauten bezighouden – vragen over leven en dood, over het menselijk bestaan en over hoe je waarneming van de dingen op aarde verandert als je de dingen van een afstand bekijkt.

Dat Harvey mensen kan raken met woorden, bewees ze al met eerdere romans. Haar debuutroman ‘The Wilderness’ uit 2009, over een 65-jarige architect met beginnende alzheimer (in het Nederlands vertaald als ‘De woestenij’), leverde direct een nominatie op voor de Booker Prize. Haar volgende boeken, over thema’s als liefde, menselijke relaties en de impact van keuzes, werden ook positief ontvangen en belandden meermaals op de longlists en shortlists van belangrijke literatuurprijzen.

Met ‘Orbital’ won ze uiteindelijk de grootste prijs, waarmee een bedrag van 50.000 pond (60.000 euro) is gemoeid; de jury noemde het boek „schitterend en miraculeus”.

Corona

Het idee voor het boek ontstond tijdens de coronapandemie, vertelde de Britse in interviews. Tijdens lockdowns raakte ze geboeid door de livestreams die vanuit het ISS werden uitgezonden. Die ervaring wilde ze vangen in een boek. „Vanuit de ruimte naar de aarde kijken is een beetje als een kind dat in een spiegel kijkt en voor het eerst beseft dat de persoon in de spiegel zijzelf is”, zei Harvey daar zelf over toen ze de Booker Prize in ontvangst nam. Die vertaalslag maakt ze als geen ander in de dunne roman (de Nederlandse vertaling telt nog geen 180 pagina’s).

De persoonlijke verhalen van de aardbewoners in de ruimte en thema’s als het menselijk leven en de kwetsbaarheid daarvan –bezien vanaf een afstand van duizenden kilometers– leveren een bevreemdend en intrigerend effect op – alsof je als lezer zelf op duizenden kilometers boven de aarde zweeft en er geen deel meer van uitmaakt. Met haar formuleringen weet Harvey dat perspectief maximaal effect te geven, zoals bij de observatie van het noorderlicht: „Het deint, het dijt uit, het is rook die over het aardoppervlak stroomt; het ijs is groen, de onderkant van het ruimteschip een vreemde lijkwade.”

Vaak zijn de beschouwingen nihilistisch – alsof de mens slechts sterrenstof is, niets anders dan een nietig wezen dat zijn dagen doelloos doorbrengt. Die gedachtegang zal voor reformatorische lezers vervreemdend zijn, maar ook dan valt er genoeg te denken en te reflecteren – op het eigen bestaan, en op het doel ervan. En te verwonderen – over het feit dat wij nietige mensjes zo’n mooie aarde kregen, dat we slechts minuscuul zijn in tijd en ruimte. Dat we niet zo goed voor de schepping zorgen als nodig is. Maar dat de zon ook elke dag opnieuw opgaat, over bozen en goeden.

(Deze recensie verscheen in het Reformatorisch Dagblad van 7 juli 2025.)