Een surrealistische situatie in Warschau

Je kunt aan Feige Peltel niet zien dat ze Joods is. Wie niet beter weet, zou haar dan ook zomaar kunnen aanzien voor een Pools meisje. Dat wordt haar redding als de nazi’s Polen binnenvallen en vast van plan zijn om alle Joden om te brengen.

Eén van de manieren waarop de nazi’s grip op het ‘Jodenvraagstuk’ proberen te krijgen, is door alle Joodse inwoners van Warschau verplicht te laten verhuizen naar de Joodse wijk. Dat leidt ertoe dat honderdduizenden Joden dicht opeen dag en nacht in propvolle (pak)huizen moeten doorbrengen en niet meer mogen deelnemen aan het maatschappelijke leven buiten het getto. Een metershoge muur voorkomt bovendien dat ze kunnen ontsnappen. Wie zich toch een weg naar de vrijheid probeert te banen, wordt zonder pardon doodgeschoten.

Terwijl Duitse soldaten het getto in brand zetten, beleven Poolse gezinnen enkele honderden meters verderop een ontspannend dagje uit op de kermis.

Feige neemt ook intrek in het getto – in eerste instantie met haar ouders en broer, maar haar vader wordt door de nazi’s vermoord . Ze is Jood onder de Joden, maar verzetslieden benaderen haar om activiteiten te ondernemen buiten het Joodse getto. Zo begint een avontuurlijk leven, waarbij ‘Vladka’ – zoals Feige vanaf die tijd wordt genoemd – steeds meer verantwoordelijkheden krijgt. Op het hoogtepunt van het verzet smokkelt ze wapens en bommen het getto in. Daarmee levert ze een belangrijke bijdrage aan de Joodse opstand in 1943. Die loopt helaas op niets uit: zo’n 7.000 Joodse opstandelingen komen om, ruim 6.000 inwoners van het getto worden verbrand of vergast in hun ondergrondse bunkers en de overige 40.000 Joden worden naar vernietigingskamp Treblinka gestuurd. ‘Vladka’ moet met lede ogen toezien aan de ‘goede’ kant van de muur. Het is een surrealistische situatie: terwijl Duitse soldaten met vlammenwerpers het getto in brand zetten, beleven Poolse ouders met hun kinderen enkele honderden meters verderop een ontspannend dagje uit op de kermis. Van alle leden van het Joodse verzet overleven uiteindelijk alleen Feige en enkele anderen.

In ‘Het meisje aan de andere kant van de muur’ beschrijft Joshua M. Greene het waargebeurde verhaal van Feige. Sterk geschreven is het verhaal, dat wordt ondersteund met foto’s en kadertjes met feiten, niet. Wel geeft het een indringend beeld van het Joodse verzet – en de harde hand waarmee dat door het Duitse leger de kop werd ingedrukt. Daarmee is ‘Het meisje aan de andere kant van de muur’ toch lezenswaardig, en een zinvolle aanvulling op de vele oorlogsboeken die er 80 jaar na de bevrijding al zijn verschenen.